Osmanlı'da Devlet Yapısı (Özet) By: ethemgünay Date: 10 May 2008, 17:34:00
DEVLET YÖNETİMİ
Devlet Anlayışı: Devletè Halk+Vatan+Otorite+Bağımsızlık
Osmanlı: Orta Asya Türk geleneği.İslam dininin kuralları ve hakim olunan yerlerin yönetim özelliklerine göre idare edilen bir TÜRK-İSLAM imparatorluğudur(Birleşik devletlerdir).Osmanlı sömürgeci değil çok uluslu birleşik devlettir.
Yönetim Anlayışı: Adalet-Hoşgörü-Himaye.// Diğer Türk devletlerinin aksine Osmanlı’da merkezi otorite güçlüdür.Ülkenin tamamında padişahın otoritesi hakimdir.Hükümdarlık hakkı sadece Osmanlı ailesinin erkek oğullarına verilir.
Düzenlemeler:
I.Murat Ülke padişah ve oğullarınındır.
I.Ahmet Ekber-Erşed (Ekberiyet Sistemi)
Fatih Kanunname-i Âlî Osman(Kardeş katli)
Abdulmecid Tanzimat Fermanı
Yavuz Halifelik Teokratik karakter
1876 I.Meşrutiyet è Halk ilk kez yönetime ortak oldu.
Devletin İsimleri : Saltanat-ı Alem Penah (Gölgesine alemin sığınacağı saltanat)
Saltanat-ı Adalet-i Unvan
Devlet-i Âliye
Devlet-i Muazzama
Devlet-i Ebed Müddet
Başkentler : Söğüt—Karacahisar—İznik—Bursa—Edirne—İstanbul (1453-1923)
Padişah : I.Murat “Sultan” ünvanını kullandı.Bunun dışında Bey-Gazi(Hıristiyanlar ile savaştıklarından)-Han-Hakan-Şahane-Halife-Hümayun gibi ünvanlar kullandılar.
Hakimiyet Sembolleri : Hutbe okutmak—Sikke(metal para)—Tabl(davul)—Sancak—Tuğ—Saltanat çadırı.
Görevleri: Sınırları korumak—Huzur ve asayişi sağlamak—Adaleti sağlamak—Halkın ihtiyaçlarını gidermek vs.
Cülus: Tahta çıkış törenidir.Eyüp Sultan Türbesi’nde kılıç kuşatılır.
Biat :Tercih edilen şehzadeye devlet adamları ve diğer ileri gelenler biat ederdi.Böylece şehzadenin hükümdarlığı onaylanırdı.Cülus bahşişi Fatih’ten itibaren gelenek haline geldi.Son cülus bahşişini III.Mustafa dağıttı.Osmanlı padişahı Örfî kanunlar koyabilir ancak hiçbir şekilde Şer’î hukuka müdahale edemez.Padişahın yayınladığı emirlere kanunname-ferman-berat denir.
Şehzadeler Şehzade Efendi.
Çelebi Sancağa çıkanlar.
Lala Şehzade Eğitmeni.
I.Murat “Sancağa Çıkma” usulünü başlattı. I.Ahmet zamanında “Kafes Usulü” getirildi.
Böylece güçlü hükümdarlar dönemi bitti.Sancağa çıkmayan ilk padişah I.Ahmet’tir.
Daireyi Adliye(Adalet Dairesi) :Devlet düzeni adalet ile sağlanabilir,dünya bahçeyse duvarı devlettir,devletin düzeni Kur’an ve şeriattır,şeriatı ancak devlet başkanı korur.Devlet düzeninin korunması sağlam bir orduyla olur,orduyu ancak mal (servet)ayakta tutar,serveti meydana getiren halktır,halkı yönetmekse ancak adaletle mümkün olur.
SARAY : Topkapı Sarayı 19.yy ’a kadar devletin yönetildiği mekandır. Daha sonra Dolmabahçe—Beylerbeyi—Yıldız Sarayları yönetimde kullanıldı.
Kısımları
Birun(Dış Saray) : Altı bölük halkı—Yeniçeriler—Müteferrikalar—Hekimbaşı—Mimarbaşı—Şehremini—Çakırlar(avcı)—Çavuşlar—Darphane—Mutfak--Mehteran vb bulunur.
a)-Yeniçeriler
b)-Altı Bölük halkı (sipahiler,silahdar,sağ ve sol garipler,sağ ve sol ulûfeciler.)
c)-Topçular ve Cebeciler
d)-Mehterler
e)-Müteferrikalar:(Enderundan çıkma içoğlanlar, beyzade çocukları,devlet ileri gelenlerinin
çocukları.)
Birunda başka görevlilerde vardı. Başlıcaları:
Padişah Hocası:Şehzadelerin eğitimiyle meşgul olur.
Hekimbaşı:Cerrahbaşı da denilen doktor.
Çavuşlar ve Çavuşbaşı:Haberleşme ve elçilik görevini yapar.
Ayrıca Müneccimbaşı,Mimarbaşı,seyisler,okçular, rikabdarlar, Darbhane emini vb...
Üstün başarı gösterenler, saray dışındaki görevlere atanarak ödüllendirilirlerdi.
NOT: Osmanlılar'da ilk saray Bursa da yapılmıştı. Başkent Edirne olunca burada daha büyük bir saray
yapılmış,İstanbul'un fethiyle Fatih Beyazıt'taki mevcut sarayda oturmuş, buranın yeterli gelmemesi üzerine aynı yerde başka bir saray yaptırılmıştı. Eski Saray denilen bu sarayın da yeterli olmaması üzerine Topkapı Sarayı(yeni saray) yapılmıştır. Padişahlar 19. yüzyıla kadar burada oturmuşlar, 19. yüzyılda Dolmabahçe, Beylerbeyi, Çırağan ve Yıldız sarayları yapılmıştır.
Babüssade(Geçiş Kısmı) : Arz odası ( Padişahın çalışma ofisi) bulunur.
Enderun(İç Saray): Aynı zamanda “Saray okulu” devşirmelerin en zekileri burada eğitimden geçirilir.Mezun olanlar devlet adamı yada komutan olarak görev alır.Enderunda hizmet,akademik ve beden eğitimi.Burada bulunanlara iç oğlanı denir.
Has Oda:Çuhadar(Dış giyim)—Tülbentçi(İç giyim)—Rikabdar(Ayakkabı)—Silahtar(Silahlar)
Kiler Odası: Yemek
Seferli Odası: Müzisyen—Berberler—Şakacılar
Hazine Odası: Padişahın değerli eşyaları ve özel hazinesi
Harem(Padişahın Evi) : Acemi—Usta—Gedikli(Cariyeler)—Gözde—Haseki—Kadınefendi (eşleri)—Başkadınefendi(İlk eş)—Valide Sultan( Hürrem sultan, Turhan sultan, Kösem sultan)
Hadımağaları : Güvenlik sorumlusu
Kızlarağası : Haremin idarecisi,sorumlusu
NOT:Saray içi evlilik uygulaması saray kadınları ve haremin devlet içindeki etkisini,gücünü arttırdı.
İSTANBULUN YÖNETİMİ: Sadrazam(Baş amir)—Sadaret Kaymakamı(Sadrazam vekili)—Taht Kadısı “Divan-ı Hümayun”( İstanbul’un ihtiyaçlarından sorumludurlar)—Mimarbaşı(Bayındırlık)—Şehremini (Belediye başkanı)—Muhtesip(Çarşı Pazar sorumlusu)—Kapan Emini( Toptancı merkezlerini kontrol edip vergi alan)—Güvenlik(Yeniçeri Ağası-Muhzır: Yeniçeri ve askerler arasındaki düzen sorumlusu)—Subaşı(Gündüz asayişi)—Asesbaşı(Gece bekçilerinden sorumlu//Gece asayişi).
İstanbul’un İsimleri : Asitane—Payitaht—Dersaadet—İslambol
MERKEZ YÖNETİMİ
DİVAN-I HÜMAYUN :
Ülke sorunlarının görüşülüp karara bağlandığı en üst yönetim ve yargı organıdır(Bugünkü Bakanlar Kurulu).Önemli davalara ve adalet sistemindeki itirazları karara bağlar.
*Osmanlı’da ilk divan teşkilatı Orhan Bey tarafından ordu için kurulmuştur.
*Fatih zamanında padişahlar divana başkanlık etmeyi bırakmış,kafes arkasından dinlemiştir(Fikirlerin serbestçe tartışılmasını sağlamak).Padişahın yokluğunda Sadrazam başkanlık eder.Divan teşkilatı II.Mahmut zamanında kaldırılmıştır.Toplantılar “Kubbe altında” yapılır.
Sabit Üyeler: Sadrazam—Vezirler (7)—Nişancı—Defterdar(2)—Kazasker(2)
Sonradan üye olanlar: Reisulküttap—Kaptan-ı Derya—Yeniçeri Ağası—Şeyhülislam
Sadrazam:Padişahın en büyük yardımcısıdır.Sözü padişah buyruğudur.Padişahın mührünü taşır.İkindi divanını toplar.Devletin 2. derecedeki meseleleri burada görüşülür.Padişah gitmediği zaman onun yerine sefere çıkar.
Vezirler: Sadrazama yardımcı olurlar.Sayılar zamanla 7’ye yükseldi,sorumlu oldukları bölgerin işlerinde sadrazama yardımcı olurlar.16.yy ‘dan itibaren eyaletlere “beylerbeyi” olarak atandı (vali).
Nişancı: Padişahın tuğrasını çekmekte görevlidir.Tapu kaydı,fethedilen toprakların kayıtları ve dirlik kayıtlarını tutar(Tahrir defteri).
Defterdar: Bütçeyi hazırlamak,akçenin(para) değerini korumak,rütbe ve dirlik verilecekleri padişaha teklif etmek,hazineyle ilgili işlerde hüküm yazmak,gelir gideri kontrol etmekle görevlidir.
Kazasker: Adalet-eğitim-kültür işlerini yürütür.Türk soyundan olması esastır. İlk kazasker “Çandarlı Mustafa Paşa”dır. Büyük ve askeri davalara bakar.
Reisulküttap: 17. yy ‘da dış ilişkilerin önemi artınca nişancıdan ayrılıp bağımsız hale geldi.Devletin dış yazışmalarını yürütür.
Kaptan-ı Derya : Donanma komutanıdır.İstanbul’da bulunursa toplantılara katılır.
Yeniçeri Ağası : Toplantılara katılmaz.Ancak alınan kararları yeniçerilere bildirir ve yeniçeriler hakkında bilgi verir.
Şeyhülislam : Doğal üye olmakla beraber gerektiğinde alınan kararların İslam’a uygun olup olmadığı konusunda görüşü alınmak üzere katılırdı.Bu görüşe “fetva” denir. Padişah, şeyhülislam giridiğinde ayağa kalkardı.Padişahı tahttan indirmenin en kolay yolu şeyhülislamın hazırlayacağı “Hal Fetva”sıdır.
** Divan Kararları: Mühimme(Genel)—Ordu Mühimme(Ordu,askerlik)—Şikayet Defterleri (Halktan gelenler)
** Divan-ı Hümayun: İlmiye—Seyfiye—Kalemiye sınıfındaki kişilerden oluşur.
DİVAN-I HÜMAYUN
Bugünkü Bakanlar Kurulu gibi çalışan Divan-ı Hümayun önceleri DİVANHANE'de toplanırken, Kanuni
zamanında yapılan KUBBEALTI denilen yerde toplanmaya başlamıştır.
Divan teşkilatı ilk defa ORHAN BEY zamanında kurulmuştur. Fatih Sultan Mehmet padişahların divân
toplantılarına katılma geleneğine son vererek,toplantıları kafesli bir pencerenin arkasından takip
etmiştir.
DİĞER DİVANLAR:
Sefer Divânı:Vezir-i azam sefere çıkarken toplanan divan
Ulufe Divânı:Yeniçeri maaşları için toplanan divan
Galebe Divânı:Yabancı elçilerin kabulü sırasında toplanır
Ayak Divânı:Olağanüstü durumlarda toplanan divan.
At divânı:Sefer sırasında at üzerinde yapılan toplantı. .
Çarşamba divanı
Divân-ı Asefi: Sadrazam başkanlığında toplandığı için bu adı alan divan, XVII. asırdan sonra önem kazandı. Sadrazam konağında ikindi namazından sonra toplandığı için "İkindi Divanı" diye de adlandırıldı. XVIII. asırda pazartesi ve perşembe günleri dışında hemen her gün toplanırdı.
DİVANIN-I HÜMAYUN ÜYELERİ:
PADİŞAH
VEZİR-İ AZAM(SADRAZAM)
1-Kubbealtı 2-Nişancı 3-Kazaskerler 4-Defterdarlar
Vezirleri (Kalemiye) (İlmiye) (Kalemiye)
(Seyfiye) | |
| | | |
Rumeli Anadolu Rumeli Anadolu
Kazaskeri Kazaskeri Defterdarı Defterdarı
(başdefterdar)
NOT: Bunlardan başka eğer vezir rütbesine sahiplerse YENİÇERİAĞASI ve KAPTAN-I DERYA da divan üyesi olur ve görüşmelere katılırlardı.
Bunlar askeri,idari,adli,mali ve bürokrasinin en üst yetkilileriydi. Buradan da anlaşıldığı gibi
Divan-ı Hümayûn devlet teşkilatının esasını oluşturan Seyfiye, İlmiye ve Kalemiye kollarının temsil edildiği bir kuruluştu.
DİVANIN YAPISI:
Osmanlılarda padişahın yetkilerini kullanmak yada emirlerini uygulamak için görevlendirilmiş üç temel
sınıf bulunuyordu. Bu sınıfların en üst yetkilileri divânda temsil edilirdi. Bu sınıflar şunlardı:
1-Seyfiye (Ehl-i Kılıç= Ehl-i Örf)
2-İlmiye (Ehl-i Şer)
3-Kalemiye (Ehl-i Kalem)
MERKEZ TEŞKİLATINDA MEYDANA GELEN DEĞİŞMELER:
1)- 18. yüzyılda değişmeler:
a)- Tahta Osmanlı ailesinin en yaşlı üyesinin geçmesi, zamanla devlet işlerinin sadrazamlara bırakılması sonucun doğurmuştur. Sadrazamların güçlenmesi ile Divan BAB-I ALİ'de(Sadrazam kapısı=Yüksek Kapı)toplanmaya başlamıştır
b)- 18. yüzyılda devletlerarası ilişkiler ön plana çıkınca diplomasi önem kazanmaya başlamış, böylece kalemiye sınıfının özellikle de REİSÜL KÜTTAB'ın etkinliğ artmıştır. Reisülküttab dış ilişkileri düzenleyen bir nitelik kazanmıştır.
2)- II.Mahmut Döneminde değişmeler:
a)- 1826'dan itibaren BAB-I ALİ sadrazamın özel ikametgahı olmaktan çıkmış, devletin hükümet binası haline gelmiştir.
b)- II.Mahmut zamanında Divân Batı ülkelerinde olduğu gibi yeniden düzenlenmiştir. Divân-ı Hümayûn yerine nezaretlerden (nazırlıklar=bakanlıklar) oluşan yeni bir hükümet modeli oluşturulmuştur. Bu hükümet modeline Meclis-i Vükela, Heyeti Vükela(bakanlar kurulu) veya Meclis-i Has denir. Böylelikle Sadrazamın yetkileri nazırlar arasında dağıtılmıştır. Bu nazırlıklar şunlardır:
ESKİ YENİ
Divan-ı Hümayun -----> Heyeti Vükela(bakanlar kurulu
Sadrazam -----> Başvekil(Başbakan)
Sedaret Kethüdası -----> Dahiliye Nazırı(İçişleri)
Reisülküttab -----> Hariciye Nazırı(Dışişleri)
Defterdar -----> Maliye Nazırı
Kazasker -----> Adalet Bakanlığı (Nezareti Deavi=Davalar bakanlığı)
Ayrıca Evkaf ve Ticaret Nazırlığı kuruldu.
c)- II.Mahmut zamanında yeni meclis ve komisyonlar kuruldu.Bunlar;
1-Dar-ı Şura-i Askeri:(Askeri işleri düzenlemek)
2-Dar-ı Şura-i Bab-ı Ali(İdari ve bürokratik işler
3-Meclis-i Vala-i Ahkam-ı Adliye(Adalet işleri)
Bunların dışında II.Mahmut zamanında şu ıslahatlar gerçekleştirildi:
a)-1826 da Yeniçeri ocağı kaldırıldı,Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adıyla yeni bir
ordu kuruldu.
b)-Tımar ve zeamet kaldırıldı. Başta valiler olmak üzere devlet memurları maaşa bağlandı.
c)-Müsadere usulü kaldırıldı.(Görevden alınan yüksek dereceli memurun malına devletin
el koyma usulü)
d)-İlköğretim mecburi kılındı.
e)-İlk resmi gazete ( TAKVİM-İ VEKAYİ) çıktı.
f)-İlk defa nüfus sayımı yapıldı.
g)-Kıyafet değişikliği yapıldı.(Memurlara fes,ceket,pantolon giyme zorunluluğu)
h)- Harp okulu, Tıp okulu gibi okullar açıldı.
ı)- Mahalle ve köylere MUHTARLIK teşkilatı kuruldu.
3)-Tanzimat Döneminde Meydana Gelen Değişiklikler:
3 Kasım 1839 da ilan edilen Tanzimat fermanıyla devlet teşkilatında yeni düzenlemelere
gidilmiştir. 1876'ya kadar süren dönemde yeni meclis ve komisyonlar kurulmuştur.
Bunlar; a)-Meclis-i Ali Tanzimat, b)-Şura-i Devlet c)-Divan-ı Ahkam-ı Adliye'dir.
Ayrıca Tanzimat Döneminin bir başka yeniliği de SERASKERLİK makamının kurulmasıydı. Kara
kuvvetleri komutanlığı olan bu makam, Sadrazam ve şeyhülislama eşit tutuldu.
4)-Meşrutiyet Döneminde Meydana Gelen Değişiklikler:
1876'da Kanuni Esasi'nin ilan edilmesiyle Meşrûtiyet dönemi başlamıştır. Yapılan seçimlerle iki
meclis oluşturulmuştur:
a)- Meclisi Mebusan:Hırıstiyan,Yahudi ve Müslüman halkın seçtiği milletvekillerinden oluşuyordu.
b)- Ayan Meclisi: Padişah tarafından tayin edilen 26 kişiden oluşuyordu.
SEYFİYE SINIFI(Ehli Kılıç):Padişahta dahil olmak üzere idareciler ve askerlerin tamamı bu sınıfa mensubtur(en altta tımarlı sipahi en üstte padişah).
Devşirme : Müslüman olmayan çocukların özel olarak yetiştirilmesidir.İhtiyaç oranında devşirme alınır.Sağlıklılar seçilir.Tek erkek çocuğu olan ailelerden ve daha önce alınan ailelerden alınmaz.(Tunacı başı bu çocukları seçer).
I.Murat “Pencik Sistemi”ni , II.Murat“Devşirme Sistemi”ni başlattı.
=> I.Murat “Yeniçeri Ocağı”nı kurdu. II.Mahmut 1826’da Vakayi Hayriye(Asakir-i Mansureyi Muhammediye) ile yeniçeri ocağını kaldırdı.
=> İlk düzenli ordu Orhan Bey zamanında kuruldu(Yaya ve Müsellem).
İLMİYE SINIFI
**Devletten maaş alırlar.Genelde medrese mezunudur.Beşik uleması uygulaması bozulmaya neden oldu.
Görevleri : Eğitim-Adalet-Din Hizmetleri
Temsilcileri : Şeyhülislam(hal fetvası/vakıflar)-Kazasker(adalet ve eğitim)
Üyeler : Kadı-Müftü-Seyyid ve Serifler-Şeyhler-Derviş-Din alimleri-Alimler-İmamlar
Nakibuleşraf : Seyyid ve Şeriflerin kaydını tutar.Protokol görevlisidirler.
Kadı : Kaymakamlık-Nikah-Boşanma-Şer’i davalar-Tapu-Noterlik-Vergi-Vakıfların denetlenmesi(Senetleri)- Divan emirlerini duyurmak-Halkın şikayetlerini merkeze iletmek.Şer’iye sicilleri ve mahkeme kayıtlarını tutmak.
Kadı yardımcıları
Subaşı:Kamu davalarına bakar,asayiş.
Kassam: Miras paylaşımına bakar.
Müftü: Kadıya dini konularda görüş verir.
Muhzır: Davalıları mahkemeye getirir.
Naib : Köy ve nahiyelerde kadının yerine görev yapar.
Ehl-i Vukuf : Bilir kişidir.
İlmiye sınıfının geneli medrese mezunudur,idamlarına sık rastlanmaz.
KALEMİYE SINIFI
Temsilciler : Nişancı- Reisulkuttap(Asıl bürokrasiden sorumludur)-Defterdar(Bürokrasi-kayıtları tutar)—Maliye işlerine bakar
**Beylikçi Kalemi: Divan kararlarını defterlere kaydeder(Mühimme-Ordu-Şikayet)
**Tahvil Kalemi : Tımar ve zeamet kayıtlarını tutar.Tayin,atama,izin işlerine bakar.
**Ruus Kalemi : Düşük dereceli memurların özlük işlerine bakar.
**Ameli Kalemi : Padişah-Sadrazam arasındaki yazışmaları yürütür ve yabancı devletlerle yapılan antlaşmaları imzalar.
Defterdarın görevleri
1) Akçenin değerini korumak,bütçeyi hazırlamak
2) Rütbe ve dirlik alacakları padişaha teklif etmek
3) Devletin gelir giderini kontrol etmek (ilk bütçe açığı Kanuni)
4) Hazine ile ilgili işlerde hüküm yazmak.
Gelir-Gider : Gelir gider sorumlusu
Ruznamçe : Günlük gelirler
Maliye Emirleri: Maliye ile ilgili fermanları yazıp gönderirler.
Tarihçi : Maliye evraklarına tarih verirler.
HAZİNE
*Hazine-i Birun (Dış hazine) : Devletler arası hazinesi
*Hazine-i Enderun (İç hazine) : Acil durum ve savaşlarda kullanılır.
*Ceb-i Hümayun : Padişahın özel hazinesi
*3. Hazine(Defterhane-i Amire) : Devletin kayıtları.Defter emini sorumludur.
Görevliler
Başbakıkulu: Hazineye borcu olanları izler ve alacakları toplar.
Sergi Nazırı(Halifesi) : Hazine yazışmalarının kaydını tutar.
Cizyedarbaşı : Cizye alacaklarını ve mültezimlerin borçlarını izler ve alacakları toplar.
Veznedar : Piyasadaki paranın ayarını kontrol eder.